مقاله ی: نقش قصه ها درتبادل تجربيات بشري وانتقال فرهنگ ها نوشته ي :مرتضي حاتمي دركتاب برگزيده ي مقالات قصه گويي دردهمين جشن واره ي قصه گويي كانون پرورش فکری کودکان ونوجوانان چاپ ومنتشر شد.

    اين كتاب توسط معاونت فرهنگي كانون در204صفحه و زير نظر آقاي مهندس كريمي_ معاون سابق فرهنگي كانون_ دركيفيتي مطلوب چاپ ومنتشر شده است.

درپيش گفتار اين كتاب آمده است :

        ازمجموع مقالات{70مقاله} تعداد13 مقاله پس ازعبور از روندهاي ارزيابي هم خواني وانتخاب به مرحله ي پاياني راه يافتندوبه عنوان مقالات برگزيده،دركتابي كه يادبود دومين فراخوان مسابقه  مقاله نويسي درباره ي قصه وقصه گويي است،منتشر مي شود.

داستان کوتاه:

خاطرات مدفون

گل قرمز باتلاقی به کفش وپاچه ی شلوارم چسبیده.ازلای ماشین های قطارشده،پشت به قبرهابه آرامی راه می افتم.همان روز که تورا دراین گودال گذاشتم ومشت مشت خاک وقلوه سنگ برسروصورتت ریختم،هوانیمه ابری وسرد بود.

ته آسمان از رعد وبرق های بریده بریده روشن وخاموش می شود.ماهی کوچک سرش را ازآب بیرون آورده وبا چشم های تلسکوپی اش همه جا را می کاود.زبان شعله ی فانوس ازلای شیشه ی نیم بند پرت پرت می سوزد.گلدان وشیشه های گلاب،زیر لنز تلسکوپ دیده می شوند.ته مانده ی شیشه ی گلاب راتوی کاسه می چکانم.قبرستان طعم سبزه ی گندیده می دهد.به جزچندمرد و زن که دردورترین نقطه ی قبرستان دورهم جمع شده اند،هیچ کس دیده نمی شود.کنارسفره،قاب چوبی با لبخندی شکسته،چشم هایش رابه درچوبی میخ کرده .سفره ی هفت سین نیمه خالی است.مهساومرضیه مثل همه ی سفره های قبلی،قهرکرده اند.ماهی راتوی پارچ پلاستیکی می اندازم وآن راکنار سکه ی 50 ریالی می گذارم.خون اززیرجوش های چرکی هنوزتیک می زند.اتاق پرازنفرین می شود.

- ماهی سیاه راکنار پول نگذار.سیاه پول تر می شویم...

بدبخت!

مهساومرضیه باهم،ریزریزگریه می کنند.مادرهم محکم برسرش می کوبد...

ازاتاق خارج می شوم.صدای نفرین های داغ شده هنوزبامن همراه است.آسمان امروزهم نیمه ابری است.کناراولین قبر می ایستم.نوشته هایش خوانده نمی شود.روی سنگ یک شانه ی چوبی سنگ شده وچندنوار باریک کودکانه به جامانده است.تکه چوبی بر می دارم وشروع می کنم به کندن زمین...

-لااله الا الله...

باران نم نم می بارد.قبرستان طعم خاک می دهد.مشتی ازخاک راتوی جیبم می ریزم.همه به من نگاه می کنند.

-فاتحه...

قبرآماده شده. مشتی خاک ازجیبم بیرون می آورم وتوی قبر می پاشم.خاک هاوقلوه های کوچک سنگ راتوی قبرمی ریزم.باکف دست روی برآمده گی به آرامی ضربه می زنم.دست هایم رادرجوی باریک آب می شویم.

نوک انگشت پاهایم کزکز می کند.هنوزته مانده ی اسفند ازآسمان آرام آرام پایین می آید.درد سردی دراستخوان هایم می پیچد.غروب هشتمین روزی است که رویایی ازمیان تقویم خط خورده وتپه ای کوچک ونوجوان برخاک قبرستان سبزشده.انگشتم راروی گل نرم می کشم واسمم راروی صفحه ی گلی قبر می نویسم.

ماهی روی آب می آید.تکان کوچکی می خورد وآخرین لذت سرد دیرگذر خاک از زیر پولک های سیاهش لیزمی خورد.دهانش بازوبسته می شود....هوا...هوا...ماهی کوچک پلک هایش رامی بندد.کاسه ی آب رابه آسمان می پاشم...قبرستان بوی ماهی می گیرد.روی آخرین تپه ی قرستان که هنوز بوی چلهم می دهد انگشت اشاره ام را فرو می کنم و برای همه ی کودکی های دفن شده ی ناتمام فاتحه می خوانم...

 

                                    خرم آباد-   ۸/۱/۸۵

 

 به زودی...((غلام خانه های روشن)) بررسی کوتاه آثار نویسنده ی فقید غزاله علیزاده

مصاحبه ی روزنامه ی سراسری شاپرک با  مرتضي حاتمی

مسوول کانون پرورش فکری کودکان ونوجوانان شهرستان صحنه

اِنّ احسن القصص وابلغ الموعظه وانفع التذكر،كتاب ا... عزذكره .

بهترين قصه ها و رساترين موعظه ها و سود مندترين تذكرها ،كتاب خداوند متعال است .

حضرت علي (ع) – روضه ي كافي

     مي گويند : « قصه از زماني متولد شده است كه انسان به وجود آمده و تا زماني كه انسان هست قصه هم خواهد بود .¹» يعني تاريخ تولد قصه را زمان بي آغاز انتخاب كرده اند . انسان ها به دلايل ويژگي هاي فطري و مشترك ، نقش متعاملي در زندگي هم ديگر دارند . دلايل مختلفي وجود دارد كه انسان هاي امروزي را از دورترين مرزهاي ممكن به هم نزديك مي كند . انسان به علت داشتن ويژگي حضور اجتماعي و ايجاد ارتباط متعامل با انسان هاي ديگر ، اجتماعي بودن از ويژگي هاي بارز انسان بوده است .((زندگي جمعي؛رفتارانسان رابه صورت خاصي تغييرمي دهد.ارتباط افرادباهم وطرزبرخوردافرادوانتظارات آنهاازيكديگردررفتارآنهاتاثيرمي كند.))2

     همين ويژگي نيز عمري به درازاي تاريخ خلقت دارد.از همان لحظه اي كه جمعيت جهان به تعداد انگشت هاي دست ها نمي رسيد ، احساس نياز به ايجاد ارتباط با انسان هاي ديگر در ضمير انسان طراحي شده بود .

     انسان ها با تبادل تجربيات و ايجاد ارتباط هاي كلامي و رفتاري سعي در برطرف نمودن يك سري نيازهاي فردي اجتماعي و رواني داشته است .

     براي كلمه قصه تعاريف متعددبيان نموده اند كه درادامه به بخش كوتاهي از آن اشاره مي كنيم :

1- قصه قديمي ترين شكل ادبيات است. ³

2- قصه بيان زندگي بشر است درمسير تاريخي آدم تا انسان .⁴

3-معمولاً به آثاري كه در آن ها تاكيد بر حوادث خارق العاده بيشتر از تحول و تكوين آدم ها و شخصيت ها ست ، قصه مي گويند .⁵

4- ا . [ع] .«قصه» (ق صّ)جزحديث،حكايت،داستان،قصص جمع. ⁶

5- حكايت،داستان،سرگذشت.سخن . ⁷

6- واژه ي« قصه» مصدر عربي از ماده ي«قصص- يَقصُص» به معني « دنبال » كردن اثر و

ردپاي كسي يا حيواني آمده است،معاني ثانوي ديگري چون؛بيان كردن،گفتن،داستان سرايي  نقل كردن نيز درفرهنگ هاياد شده است . ⁸

7- قصه نمودارقسمت مهمي از ميراث فرهنگي هر قوم و ملتي است . ⁹

8- قصه درتاريخ ادبي بيشترملت هابه معناومفهوم حكايت،سرگذشت وبيان حوادث شگفت انگيزگذشته درزمان حال است . ¹⁰

9- تركيب خاصي درنقل حوادث – خواه واقعي ،خواه خيالي– كه در خلال آن شخصيت ها رشد مي كنند . . .¹¹

10 – قصه،حكايت،داستان،سرگذشت ¹²

    قصه ها گاه فرارپاسخي به ناكامي هاي انسان است .به قول صادق هدايت نويسنده ي مطرح؛« قصه يك راه فرار براي رسيدن به آرزوهاي ناكام است. »

  با چيدن اين تعاريف كنارهم وجمع بندي آن ها،در مي يابيم كه جريان حساب وتعريف شده اي اين تعاريف را به هم متصل كرده است . حضور لازم و بايايي درآن ديده مي شودكه شايد به راحتي به چشم نيايد .

 در اين تعاريف حركتي جريان دارد كه ريشه درزمان و مكان و محورمثلث انسان قرار دارد  زمان در تعريف قصه اين گونه محاسبه شده كه درلحظه اي ازخلقت ، اتفاقي مبارك افتاده است . اتفاقي كه بي شك انسان مسبب وقوع آن بوده است .همان لحظه اي « آني » كه به صورت ميراثي كهن از گنجينه ي فرهنگ بشري تا به امروز رشدوتعالي داشته است.لالايي هاي مادرانه،يكي ازنمونه هاي برجسته ي اين گنجينه است .

   مكان در وقوع زمان و وقوع زمان در پيدايش قصه،درمحدوده وپرچين نمي گنجد . مكان مرزها را به سرعت طي كرده . گاه سر از مكاني درآورده كه در تقسيم بندي جغرفيايي ، نامي  رابراي آن ثبت نكرده اند و گاه درآن سوي آب ها و اقيانوس هاتعدادي انسان را دور هم جمع كرده و . . .

   قصه،توانسته ميان فرهنگ هاي مختلف ملل نقش پلي ارتباطي ايفا كند . مي دانيم فرهنگ مجموعه اي از آداب و رسوم و دانش و معرفت بشر است . انسان براي ماندگاري خود و انديشه هايش ، به قول هِگِل- فيلسوف انسان چيزي نيست جز مجموعه اي از كارهايش »              

به ابزاري قدرت مند و تأثير گذار نيازمند است . ابزاري كه زباني مشترك و گويا و مؤثر داشته باشد و به راحتي بتواند نقش پيوندي ميان انديشه ها را ايفا نمايد . ابزاري كه به راحتي در دست باشد و در كوتاه ترين زمان ممكن ، كارايي خود را نشان دهد .

قصه همان وسيله ي معتبر و در دسترس است كه مهمترين عامل در انتقال فرهنگ ها و تجربيات بشري ايفا نمايد .

   هر ملت ، داراي فرهنگ هاي مختلف و متنوعي است .«تحقيق و مطالعه در قصه هاي ملل ازبه اين علت مهم است كه بتوان به برداشت هايي از زندگي كه مبنا و پايه ي اين قصه هاست پي برد و از جانب ديگر از آن رو كه بتوان  به كشف روابط بين فرهنگ ها نايل آمد و برآن پرتو افكند.»

         قصه به عنوان بخشي از ادبيات شفاهي ملل ميراث فرهنگي ساير ملل را از نسلي به نسل ديگر منتقل كرده است . در دهكده ي جهاني كه در آن زندگي مي كنيم ، فاصله به اندازه يك كوچه تغيير پيدا كرده است.

« در ازل پرتو حسنت ز تجلي دم زد /عشق پيدا شده و آتشي به همه عالم زد»

      فرهنگ بشر تا قبل از پيدايش خط و الفبا ، به واسطه ي زبان و گفتار به بالندگي رسيده ، از آنجاست كه با كشف الفبا ادبيات شكل مكتوب به خود مي گيرد و از اين روست كه ماندگاري ادبيات بيمه مي شود. با اين اميد كه روزي از راه برسد و نسل حاضر از تجربيات و انديشه هاي نسل پيش استفاده ببرد .

     قصه ، بخشي از ادبيات شفاهي است و ادبيات شفاهي مجموعه اي از نوشتار و گفتاري است كه ديده نمي شود اما شنيده مي شود . نوشتار شفاهي ، پويا و بالنده است.        نوشتار شفاهي ريشه در زبان دارد و زبان عنصري فعال و جان دار است.زبان همواره قابل كشف و بررسي بوده است.دنيايي كه زبان در آن سير مي كند؛بسياروسيع ، غني و گسترده است .زايندگي و پالايش ازويژگي هاي برجسته زبان است.زبان،ساختاري قدرت مند و غير قابل نفوذ دارد .

     ادبيات شفاهي ملل ، از درخت زبان ريشه گرفته و شاخه هايش در سراسر جغرافياي مرزها گسترده شده ، اين درخت با شاخه هاي پربركت و متنوعش ، در هر جاي جهان ، سايه انداخته است . به همين خاطر است كه داستان و افسانه هاي ملل ، سايه در جاهاي ظريف و تعريف شده ، به هم مي رسند و همديگر راتكميل مي كنند .

   نمونه هاي بسياري از نوشتار شفاهي وجود دارد كه نسل ها ست سايه به سايه ي اقوام با آن ها  حركت مي كند و رو به طلوع و «رشد» ¹³ در تلاش بوده است .((سيندرلا ، كُر كچل ، حسن كچل ، نخودي ، بزبزقندي ، شنگول و منگول حبه ي انگور ، قصه هاي ننه دريا ، پريا و ... ))هيچ گاه تنها نبوده اند . اينان داراي خواهران و برادران تني و ناتني بي شماري اند كه به واسطه ي جبر و گاه اختيار،در سراسر جغرافياي بشري پراكنده شده اند و هم چنان پيوند خواهري و برادري خود را محكم نگه داشته اند .

   اگر در خاور دور (ژاپن) «موموتا رو فرزند هلوها»14 درگوشه اي زندگي مي كند. در خاور  نزديك (ايران)(قصه ي نخودي) حضوري زنده در نگاه مخاطب دارد.دراستراليا  «سيريني» 15 خواهر تنبلي داشته و . . . در گوشه اي از غرب ايران زمين(داستان حسن كچل و مادرش .)برزبان همه جاري است.

   « اوكتي ميجي و اردك هاي وحشي¹⁶»  در ميان سرخ پوست ها زندگي مي كند .او موجودي بي ارزش ، خودپسند و دروغ گوست . نويسنده ي سوئدي«خانم سلما لاگرلوف» قصه ي « ماجراي نيلس هولگوسون »رابا پرداختي حرفه اي وقوي منتشر كردوهمين كتاب ، جايزه ي ادبي نوبل سال1909 را برايش به ارمغان آورد . ¹⁷

 درادبيات اقوام ساير ملل همين اتفاق نو افتاده.در منطقه ي غرب ايران و در ميان قوم كرد . قصه ها و افسانه هايي درشت انديشه و ماندگار در كتاب سينه ي بزرگترهاي قوم نوشته شده كه بهانه هاي ورق زدن آن،شب نشيني ها و دور هم جمع بودن هاست . كه  لحظه اي از عمر را به لذت و خاطره اي خوش سپري كنند .

    قصه هاي(( برادر ديوانه ،برادر عاقل))روابطي نزديك با قصه ي ((شاهزاده وگدا مارك تواين)) دارد . يا قصه ي ((پينوكيو آدمك چوبي)) با(عروس باران )–بووكه باران- مناطق كردنشين كشورداراي وجوهي مشترك است.

         به بيان ديگرتاثيرگذاري اين نوع فرهنگ هابريكديگررامي توان ازاتفاقات قصه به حساب آورد.((ادبيات قومي كودكان ايران پيش ازآن كه ريشه درفرهنگ اين سرزمين داشته باشدازادبيات وفرهنگ كشورهاي هم سايه تاثيرپذيرفته است.))¹⁸

    اين بحث قابل بررسي وتجزيه است.زيراگذرزمان خودموجب ايجادتغييرات نسبي ومطلق درروابط اجتماعي وفرهنگي سايركشورهامي شودولي به علت غناي وسيعي كه برادبيات قومي ملل حاكم است هرگزنتوانسته اصل قصه رادست خوش تغييردهدوبه علت همين نزديكي عاطفي ميان انديشه ي ملل ازاهميت وحرمتي خاص برخورداراست.

 ((ادبيات كهن به لحاظ جنبه هاي بسيارسرگرم كننده ي آن براي چندين هزارسال محفوظ مانده واين امردرنزدكودكان  امروزي داراي ارزش بسزايي است.))¹⁹

     اقوام ومردم جهان باتبادل اين قصه هابه هم نزديك ترمي شوند.دردنياي شادوغم ناك هم سهيم مي شوندواين گونه خودرابه هم نزديك مي كنندتاروزي به ملكوت خودبازگردند.

                                                                                                      /دی۸۴

                                                    مراجع،منابع و پانويس:

1-    قصه گويي ، اهميت و راه ورسم آن ،رحماندوست ، مصطفي ،چاپ سوم ،( تهران انتشارات رشد1377)

2-    روان شناسي تربيتي ، شريعتمداري . علي. چاپ دوازدهم(تهران ،انتشارات امير كبير )

3- قصه گويي و نمايش خلاق ، چمبرز ، ديويي ، قزل اياغ، ثريا (مترجم)  چاپ اول ، (تهران انتشارات نشردانشگاهي 1366)

4- اصول و روش هاي قصه گويي (جزوه) ، غني ، رضا ، معاونت فرهنگي كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان ، (تهران 1374)

5- ادبيات داستاني ، ميرصادقي، جمال ، چاپ دوم ، (تهران انتشارات موسسه ي فرهنگي ماهور) ، بي تا

6- فرهنگ فارسي عميد (تك جلدي ) عميد، حسن ، چاپ بيست و دوم ، (تهران انتشارات امير كبير ،1381)

7- فرهنگ فارسي (2 جلدي ) دكتر معين ، محمد، چاپ سوم ،( تهران انتشارات اَدِنا ، 1384)

8- قصه گويي و نمايش خلاق ، (رشته ي علوم تربيتي) پشت دار ، علي محمد‌،‌بي جا ،( انتشارات  پيام نور ،1376)

9- طبقه بندي قصه هاي ايراني ، مارزلف ، اولريش، جهانداري ، كيكاووس (مترجم) ، چاپ دوم ، تهران انتشارات سروش 1376

10- مباني ادبيات كودكان و نوجوانان ، ج اول ، حكيمي ، محمود ، كاموس ، مهدي چاپ اول ،( تهران انتشارات آرون 1382)

11- دايره العارف فارسي ، به سرپرستي مصاحب ، غلامحسين ،‌ جِ 2 ، چاپ دوم ، (تهران انتشارات امير كبير 1380)

12-فرهنگ فارسي عميد ، دكتر عميد حسن ، ج 2 ،( تهران انتشارات امير كبير 1381)

13-‌(( قد تبين الرشد من الغي ))؛قرآن كريم ، سوره ي بقره

14- افسانه هايي از خاور دور (ژاپن ) از مجموعه ي ملت ها قصه مي گويند (قصه ي موموتارو فرزند هلوها )؛ نواك ميروسالو.../ نيك پور ، اردشير (مترجم)( تهران  انتشارات امير كبير ، -كتاب هاي شكوفه-1379)

15- افسانه هايي از سرزمين استراليا ، از مجموعه ي. ملت ها قصه مي گويند (قصه ي بادام جادو) نوشته : ايس ، ولاديمير ، نيك پور ، اردشير (مترجم ) ،( تهران انتشارات امير كبير-كتاب هاي شكوفه -1379)

16- افسانه هايي از سرزمين سرخ پوستان ، (ج2) فوره سلتر ، هلن  . (قصه ي اوكتي ميجي ولك لك هاي وحشي ، نيك پور، اردشير  (مترجم)، (تهران  انتشارات امير كبير-كتابهاي شكوفه - 1379.)

17- سفر شگرف انگيز نيلس هولگرسون ، لاگرلوف ، سلما ، صفوي ، قاسم ( مترجم ) (تهران انتشارات سروش 1371)

18-تاريخ ادبيات كودكان ايران ، محمدي ، محمد ي،قائيني ، زهره ، جِ4 . (تهران ، انتشارات چيستا 1380)

19-پژوهشنامه ي ادبيات كودك و نوجوان ، سال هفتم ، شماره 27، زمستان 80